The Wikipedia Library, czyli Biblioteka Wikipedia, to program zapewniający bezpłatny dostęp do licznych baz danych, czasopism i książek.
Jeśli przez dłuższy czas edytujemy Wikipedię, prędzej czy później stajemy przed problemem dostępu do wartościowych źródeł, na podstawie których piszemy i weryfikujemy artykuły.
Pracownikom naukowym dostęp do różnych baz często zapewnia pracodawca, np. uczelnia. Edytorzy Wikipedii są jednak często amatorami i działają poza instytucjami naukowymi, dlatego taka biblioteka jest sporym ułatwieniem.
Warunki dostępu do The Wikipedia Library
Co trzeba zrobić, aby otrzymać dostęp? Kryteria są cztery:
- Co najmniej 500 edycji w projektach Wikimedia (nie musi być to Wikipedia, ale może też być Wikimedia Commons czy Wikidata)
- Co najmniej 6 miesięcy stażu edycyjnego (czyli konto starsze niż 6 miesięcy)
- Co najmniej 10 edycji w ostatnim miesiącu
- Brak aktywnych blokad
Kryteria te sprawdzane są przy każdym logowaniu.
Czy 500 edycji to dużo? Niekoniecznie, jeśli poprawiamy literówki, dodajemy zdjęcia lub działamy w Wikidata. Założenie jest takie, że jednak minimum pół roku jesteśmy w projekcie, wtedy dostajemy dostęp, który komercyjnie byłby dość drogi. Nie da się więc symulować aktywności tylko po to, żeby mieć dostęp.
Co zawiera The Wikipedia Library?
Do kilkudziesięciu baz mamy dostęp od razu, bez składania osobnego wniosku. Mamy tutaj np. takie serwisy jak ProQuest, Springer Nature Link, Sage Journals, Taylor & Francis.
Do kilkunastu obowiązują zapisy – no, tu trzeba uzasadnić, dlaczego ten dostęp jest nam potrzebny. Tu np. są Die Zeit, Harvard Business Review, The Telegraph, The Wall Street Journal. W tych przypadkach dostęp jest przyznawany na rok, potem trzeba wystąpić o przedłużenie.
W bazach można znaleźć poważne monografie, można też czasami wydobyć ciekawostki. Gdy pisałem kiedyś artykuł o rumuńskim pianiście, Danie Atanasiu, w dzienniku Toronto Star z 1996 roku (w bazie ProQuest) znalazłem informację, że pewnego razu potknął się na… skórce od banana i doznał kontuzji, która zmusiła go do odwołania koncertów. :)
W bazach wydawców takich jak Wiley czy Springer możemy pobrać pełne e-booki w EPUB lub PDF. Są prace naukowe, ale i podręczniki. W przypadku tej jednej książki („Data Science in Psychology”) wydanie papierowe kosztowałoby 180 dolarów.
Czy można pobierać treści niezwiązane z tym, czym zajmujemy się na Wikipedii? Nie jest to ograniczone wprost, ale dostęp ma służyć rozwijaniu projektów Wikimedia, obowiązują nas też regulaminy poszczególnych wydawców. Warunki korzystania wprost zabraniają masowego pobierania.
W przypadku bazy Perlego (dostępnej na zapis) mamy dostęp do tysięcy książek od różnych wydawców na dowolny temat. Tyle mi na przykład wyskoczyło na temat grupy Black Sabbath.
Z tym że tutaj pliku (w formacie PDF lub EPUB) nie ściągniemy – trzeba korzystać z przeglądarki internetowej lub aplikacji.
Korzystanie z Wikipedia Library nie wiąże się z żadnymi zobowiązaniami. Oczywiście jeśli mamy dostęp do bazy, do której jest dłuższa kolejka, to za rok możemy zostać zapytani, czy to nam się przydało i ewentualnie pokazać, gdzie użyliśmy danego źródła.
Polskie książki? Wikigranty!
The Wikipedia Library to głównie źródła anglojęzyczne, jest tylko jedna baza, w której znajdziemy artykuły po polsku, mianowicie The Central and Eastern European Online Library.
A co, jeśli szukacie większej liczby polskich źródeł? Tu są dwa programy stworzone przez stowarzyszenie Wikimedia Polska.
- Wikigranty to program, w ramach którego możemy zawnioskować np. o kupno książki (lub e-booka), zakup dostępu do bazy danych, zwrot kosztów podróży, zakup sprzętu itd – wszystko, co pozwoli nam rozwijać projekty Wikimedia. Budżet na pojedynczy grant to maksymalnie 2500 zł, choć zwykle ludzie ubiegają się o mniejsze kwoty.
- Prenumeraty – to dostęp do prenumerat fundowany przez Stowarzyszenie. Pracownik stowarzyszenia kupuje nam dostęp na rok, ewentualnie możemy poprosić o pomoc osobę, która taką prenumeratę ma.
W obu przypadkach, aby nasz wniosek został zaakceptowany, trzeba mieć już pewien dorobek edycyjny, są też dodatkowe wymogi. Stowarzyszenie Wikimedia Polska jest organizacją pożytku publicznego (OPP), stawia na dużą transparentność i odpowiedzialność przy wydawaniu środków.
Gdy ubiegamy się o grant, musimy więc zadeklarować, co zostanie stworzone, a potem przygotować sprawozdanie. Na przykład, prosząc o zakup książki, planujemy zaktualizowanie 15 artykułów do końca roku, albo np. tylko jednego, ale do poziomu artykułu medalowego.
Jeśli zaś skorzystamy z prenumeraty, powinniśmy podać swojego nicka na liście, tak aby osoby, które nie mają dostępu, mogły się do nas zwrócić o pomoc, jeśli szukają np. artykułu schowanego za paywallem.
Dlaczego warto edytować Wikipedię?
Zacznę od osobistej perspektywy. Jestem edytorem polskiej Wikipedii od 2002 roku. Przez ten czas napisałem jednak kilkaset artykułów. Byłem najbardziej aktywny w latach 2007-2010, potem coraz mniej, w ostatnich latach wybiórczo wracam.
To jest jednak cały czas niesamowite uczucie, że z tego co robimy, korzysta cała ludzkość.
Przez lata Wikipedia była na cenzurowanym, krytykowano błędy oraz fakt, że edytują ją amatorzy, na wielu uczelniach zabraniano korzystania z niej. Tymczasem przyszedł rok 2022, era AI, które niszczy kolejne serwisy internetowe. No i nagle okazało się, że ta niedoskonała Wikipedia pozostaje wciąż na swoim poziomie, a przyjęta święta zasada weryfikowalności pozwala przypuszczać, że informacje z artykułów mają jakieś wiarygodne podstawy.
Wciąż niestety rozczarowują naukowcy, którzy kiedyś na Wikipedię narzekali, teraz ją „badają”, ale nie chcą zabrać się za jej rozwijanie. Gorzko o tym pisał Dariusz Jemielniak, wiceprezes PAN i wikipedysta, w tegorocznym artykule w Nature: „The academic community failed Wikipedia for 25 years — now it might fail us”:
Time has run out for excuses. Academics’ failure to support Wikipedia while benefiting from it is not just hypocrisy, but a betrayal of our mission to create and disseminate knowledge. If we don’t act now, we risk losing humanity’s greatest collaborative knowledge project to the very AI systems that it helped to train. The choice is stark: engage now, or watch the commons we neglected collapse.
Swoją drogą archiwum Nature też jest dostępne w Wikipedia Library.
Oczywiście dominacja AI i upadek tradycyjnych mediów sprawiają, że coraz trudniej znaleźć wartościowe źródła dla Wikipedii. Ale tu właśnie mogą pomagać takie projekty jak The Wikipedia Library.
W ostatnich latach coraz bardziej cenię sobie projekt Wikimedia Commons, który jest wielkim repozytorium zdjęć, nagrań i dokumentów. Sama strona jest wciąż straszliwie toporna, ale ma jedną wielką zaletę. Dzięki fundacji Wikimedia, która zabezpiecza środki na jej utrzymanie, jest szansa, że zdjęcia, które tam wrzucę, przetrwają dziesiątki lat – i mnie przeżyją. Potrafię sobie wyobrazić, że za sto lat nie będzie Google, Flickra, Amazonu, ale baza Wikimedia Commons w jakiejś formie przetrwa. Nawet jeśli te zdjęcia nie będą przydatne dziś, może ktoś wykorzysta je w przyszłości, choćby dlatego, że ilustrują rzeczywistość, której już nie będzie. Np. akcja Wiki Lubi Zabytki zbiera zdjęcia wszystkich zewidencjonowanych zabytków w Polsce. A wiemy, że za chwilę dane miejsce może wyglądać inaczej.
A jak zacząć przygodę z Wikipedią?
Polecam stronę Pierwsze kroki oraz mój tekst sprzed – uwaga: 16 lat – 5 rad, o których warto pamiętać przed startem na Wikipedii.
Warto zawsze zacząć od poprawiania innych artykułów, zanim zaczniemy pisać nowe. W polskiej Wikipedii trzeba czekać na przejrzenie zmian (czy aby nie zawierają wandalizmów), co może być irytujące. No, ale po jakimś czasie dorobimy się uprawnień redaktora i będzie łatwiej.
Obecnie trwa konkurs 25 wyzwań na 25 lat polskiej Wikipedii, gdzie czasami są właśnie takie drobne rzeczy do zrobienia.
Niestety, z czasem bariery wejścia na Wikipedię stały się coraz większe, co więcej, różnią się w różnych wersjach językowych. Np. w polskiej początkujący użytkownik może bez wielkich problemów napisać nowy artykuł, ale już w angielskiej – artykuł trafi do „czyśćca” w przestrzeni „Draft”, gdzie będzie czekał do końca świata na zatwierdzenie.
Przestrzegam tu przed używaniem AI, które w przypadku Wikipedii sprawdza się tylko częściowo. Może być przydatne w wyjaśnianiu różnych zasad, ale skoro każda wersja językowa ma swoje własne, artykuł napisany przez AI może wyglądać poprawnie na pierwszy rzut oka, ale nie będzie spełniał wymogów. Pomijam tu kwestię zmyślonych przypisów itd.
Z kolei bardzo fajnie narzędzia AI sprawdzają się do weryfikacji już opublikowanych artykułów. Tu zwrócą uwagę na literówkę, tu na błąd merytoryczny, a tu powiedzą, że jakieś fakty nie zgadzają się ze źródłami. Można się dzięki temu wiele nauczyć, choć nie warto automatycznie wprowadzać wszystkich sugerowanych zmian.
Podsumowanie
No nie sądzę, aby sama perspektywa dostępu do tych baz danych skłoniła wielu z Was do rozwijania Wikipedii.
Z drugiej strony, gdy kiedyś napisałem tutaj o Wikiźródłach, to wielu czytelników tego bloga dołączyło do grona skrybów, jeden z nich został jednym z bardziej aktywnych redaktorów. Praca przy Wikiźródłach pozwala udostępniać ludzkości zapomniane dzieła polskiej literatury. Praca nad Wikipedią oznacza udział w tworzeniu niedoskonałej, lecz najlepszej encyklopedii, która opiera się naporowi ze strony AI. Bo wciąż liczą się tam źródła, a nie tylko wiarygodnie brzmiące odpowiedzi.
Jeśli ktoś za 10 lat podejdzie do mnie na konferencji i powie, że zaczął edytować dzięki temu blogowi, będę się z tego cieszył, nawet jeśli Świat Czytników nie będzie już wtedy istniał.
PS. Dodam jeszcze, że polska Wikipedia skończyła niedawno 25 lat. Jeśli nie edytujemy, możemy wspierać stowarzyszenie Wikimedia Polska, działając jako wolontariusz, przekazując 1,5% podatku, albo wpłacając darowiznę.
Autor zdjęcia: Jakub T. Jankiewicz, CC BY-SA 4.0.
Komentarze do tego artykułu można śledzić także w formacie RSS.